शिक्षणाचा खेळ: मराठी कविता (रविंद्र गाडबैल)

कवी रविंद्र गाडबैल यांची 'शिक्षणाचा खेळ' ही मराठी कविता. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

कवी रविंद्र गाडबैल यांची ‘शिक्षणाचा खेळ’ ही कविता शिक्षण व्यवस्थेतील बाजारीकरण, भ्रष्टाचार आणि राजकीय बेफिकीरीवर थेट प्रहार करणारी एक तीव्र सामाजिक-राजकीय रचना आहे...

शिक्षणाचा खेळ

रविंद्र गाडबैल (हिरपूर, मूर्तिजापूर, अकोला, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

‘शिक्षणाचा खेळ’ ही कविता समकालीन शिक्षण व्यवस्थेत पसरलेल्या अवनतीचा आणि नैतिक ऱ्हासाचा आक्रमक आक्रोश प्रकट करते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी शिक्षणाला ‘वाघिणीचे दूध’ असे संबोधले होते, जे प्राशन करणारा माणूस अन्यायाविरुद्ध पेटून उठतो. परंतु, आजच्या नफेखोर व राजकीय व्यवस्थेने या पवित्र क्षेत्रात व्यापारीकरण आणून या ‘दुधातच भेसळ’ केली आहे, असा घणाघाती आरोप ही कविता करते. सत्ताधाऱ्यांची बेफिकीरी, विद्यार्थ्यांच्या व देशाच्या भविष्याभोवती निर्माण झालेला अंधार आणि देशभक्तीच्या बुरख्याखाली लादली जाणारी नव-गुलामी या सामाजिक वास्तवाचा दाहक पट या कवितेच्या भावविश्वातून उलगडतो.

कसा रे हा प्रधान, कशी रे प्रधानगिरी! भ्रष्ट झाले सर्व शिक्षणमंडळ, उदासीनता खरी! आंबेडकरी नीतीला लागला डंका, ‘वाघिणीच्या दुधात’ भेसळाची शंका! अशी कशी विद्या लोभाला पावली? उदयाची भविष्यवाणी आज अंधारात न्हावली! काय होता त्यांचा गुन्हा, त्यांना छेडले? सत्याशी लढणाऱ्यांचे मैदान मोडले! किती केले तुम्ही लालचेपोटी भ्रष्ट, शिकवणीच्या दात्यांची गुलाम मस्त! त्यांच्या मतांनी तू गादीवर चढला, अरे, चार पैशांसाठी देशाच्या भविष्याशी खेळला! कशी तुला त्यांची जराही नाही खंत? देशभक्तीच्या नावाखाली गुलामी आणत! किती दिवस चालेल असा काळ? देशाची उन्नती, प्रगतीची तोडली का माळ?

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व आशयसूत्र शिक्षणाचे झालेले व्यापारीकरण आणि राजकीय भ्रष्टाचाराची कीड या कवितेच्या केंद्रस्थानी आहे. कवी अत्यंत क्षोभाने सत्तेच्या शिखरावर बसलेल्या लोकप्रतिनिधींना जाब विचारतो. लोकशाहीत जनतेच्या आणि विशेषतः तरुणांच्या मतांवर सत्तेवर आलेल्या राज्यकर्त्यांनीच शिक्षणाची दुरवस्था केली आहे. “भ्रष्ट झाले सर्व शिक्षणमंडळ, उदासीनता खरी!” या ओळीतून शिक्षणासारख्या संवेदनशील क्षेत्रात पसरलेल्या प्रशासकीय अनास्थेवर आणि नैतिक पतनावर बोट ठेवले आहे. शिक्षणाचा मूळ उद्देश सुजाण नागरिक घडवणे हा नसून, तो केवळ पैशांचा खेळ आणि राजकीय स्वार्थाचे साधन बनला आहे, ही मध्यवर्ती जाणीव संपूर्ण कवितेत व्यापून राहिली आहे. भावगती व प्रतीकात्मकता कवितेची भावगती तीव्र संतापाकडून आक्रोशाकडे आणि शेवटी गंभीर अंतर्मुख करणाऱ्या प्रश्नांकडे प्रवाहित होते. आंबेडकरी विचारांचे प्रतीक असलेले ‘वाघिणीचे दूध’ हे रूपक कवितेत अत्यंत परिणामकारकरीत्या आले आहे. कवी विचारतो— “आंबेडकरी नीतीला लागला डंका, ‘वाघिणीच्या दुधात’ भेसळाची शंका!”— येथे शिक्षण व्यवस्थेतील गुणवत्तेचा व नैतिकतेचा झालेला ऱ्हास दर्शवण्यासाठी ‘भेसळ’ हा शब्द प्रतिकात्मक वापरला आहे. तसेच, “सत्याशी लढणाऱ्यांचे मैदान मोडले” या ओळीतून व्यवस्थेविरुद्ध आवाज उठवणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा व तरुणांचा गळा आवळल्याचे वास्तव मांडले आहे. ‘अंधारात न्हावलेली भविष्यवाणी’ हे प्रतीक देशाच्या अंधकारमय भविष्याची भयावहता स्पष्ट करते. शैलीवैशिष्ट्ये व भाषिक आक्रमकता कवितेची शैली थेट, संवादरुपी आणि बंडखोर स्वरूपाची आहे. कवी सत्ताधाऱ्यांशी थेट संवाद साधत “अरे, चार पैशांसाठी देशाच्या भविष्याशी खेळला!” असा टोकदार सवाल करतो. कवितेतील यमक रचना आणि लोकगीतासारखा लयीचा ठेका यातील अभिव्यक्तीला धार देतो. ‘शिकवणीच्या दात्यांची गुलाम मस्त’ या योजनेतून कोचिंग क्लासेसचे बाजारीकरण आणि खासगी शिक्षणाचा सुटलेला बोभाटा यावर मार्मिक भाष्य केले आहे. देशभक्तीचा आव आणून शिक्षणात गुलामीची बीजे पेरणाऱ्या राजकीय दुटप्पीपणावर कवीने रोकड्या शब्दांत कोरडे ओढले आहेत. परिणामकारकता व मूल्य एकंदरीत, ही कविता केवळ एक तक्रार नसून अन्यायाविरुद्ध पुकारलेले एक वैचारिक बंड आहे. शेवटी “देशाची उन्नती, प्रगतीची तोडली का माळ?” असा सवाल विचारून कवी वाचकाला व व्यवस्थेला अंतर्मुख करतो. शिक्षणाची दुरवस्था ही केवळ एका क्षेत्राची हानी नसून ती संपूर्ण राष्ट्राच्या प्रगतीची साखळी तोडणारी घटना आहे, हा संदेश अत्यंत प्रभावीपणे वाचकांपर्यंत पोहोचतो. कवीची ही रचना समाजाच्या विवेकबुद्धीला जागी करणारी आणि व्यवस्थेच्या गलथानपणावर ताशेरे ओढणारी एक सशक्त सामाजिक कविता ठरते. सारांश: प्रस्तुत ‘शिक्षणाचा खेळ’ कविता ही शिक्षण व्यवस्थेतील बाजारीकरण, राजकीय गैरकारभार आणि मूल्यांच्या ऱ्हासावर थेट प्रहार करून देशाच्या भविष्याविषयी तीव्र चिंता व्यक्त करणारी एक विद्रोही रचना आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

रविंद्र गाडबैल यांचे इतर लेखन वाचा:

विषयानुसार कविता

आईच्या कवितानिसर्ग कवितापावसाच्या कवितागावाकडच्या कविताआत्मविश्वासाच्या कविताआनंदाच्या कवितादुःखाच्या कविताप्रेम कविताप्रेरणादायी कविताबाबाच्या कविताबायकोच्या कविताबालकवितामैत्रीच्या कविताविरह कविताशांततेच्या कविताशाळेच्या कविताशिक्षकांवर कवितासामाजिक कविताअंधश्रद्धेच्या कवितादेशभक्तीपर कवितासैनिकांच्या कविताशेतकऱ्याच्या कविताप्रवासाच्या कवितातिच्या कवितासंघर्षाच्या कविताआठवणीच्या कविताराजकीय कवितातरुणाईच्या कविता

मराठीमाती डॉट कॉमवरील निवडक मराठी कविता आता श्राव्य स्वरूपात उपलब्ध. सर्व ऑडिओ कविता येथे ऐका.

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.