अबोल प्रेम – भाग ४: प्रेमकथा (इंद्रजित नाझरे)

लेखक इंद्रजित नाझरे यांची 'अबोल प्रेम – भाग ४' ही प्रेमकथा. मराठीमाती डॉट कॉम परिवाराच्या नोंदणीकृत सभासदांची ही विशेष साहित्यकृती नक्की वाचा.

किशोरवयीन भावनांचा गुंता, व्यक्त-अव्यक्त प्रेमातील सूक्ष्म अंतर आणि नात्यांमधील प्रगल्भ स्थित्यंतर यांचा प्रत्ययकारी वेध घेणारी ही एक भावस्पर्शी कथा आहे...

अबोल प्रेम – भाग ४

इंद्रजित नाझरे (इचलकरंजी, महाराष्ट्र)

प्रस्तावना

प्रस्तुत कथेत लेखक किशोरावस्थेतून तारुण्याकडे पदार्पण करणाऱ्या तीन जीवांच्या—हरिप्रिया, संकेत आणि तुषार यांच्या—परस्परविरोधी भावनिक प्रवासाचे अतिशय हळुवार आणि संवेदनशील चित्रण करतो. एकाच वेळी फुलणारे व्यक्त प्रेमाचे आकर्षण आणि मागे पडलेले ‘अबोल’ प्रेम यांमधील सूक्ष्म ताणतणाव कथानकाच्या केंद्रस्थानी आहेत. कथेतील संवाद, पात्रांच्या मानसिक चौकटी आणि संकेतात्मक घटनाप्रयोगांतून मानवी नात्यांची प्रगल्भता अधिक गडद होत जाते.

तुषार, हरिप्रिया आणि संकेत यांची ‘प्रेम’ नावाच्या अडीच अक्षराशी होणारी विलक्षण भेट... ऑगस्ट महिन्याची एक प्रसन्न सकाळ उजाडते. आज मधुबन कॉलनीची लाडकी विद्यार्थिनी हरिप्रिया (प्रिया) हिचा सोळावा वाढदिवस असतो. शाळेच्या नियमानुसार वाढदिवस असलेल्या विद्यार्थ्याला त्या दिवशी नागरी कपडे (रंगीत कपडे) घालून येण्याची परवानगी असते. हरिप्रिया आज एका अत्यंत सुंदर, हलक्या गुलाबी रंगाच्या पंजाबी ड्रेसमध्ये शाळेत येते. तिच्या गोऱ्यापान रंगावर तो गुलाबी रंग कमालीचा खुलून दिसत असतो. तिचा हा लूक अतिशय प्रगल्भ, सुजाण आणि औपचारिक वाटत असतो. ती वर्गात पाऊल ठेवते, तेव्हा मुलींच्या रांगेत तिच्या जिवलग मैत्रिणी गौरी आणि मैथिली आधीच तिची वाट पाहत उभ्या असतात. त्या तिला घट्ट मिठी मारून शुभेच्छा देतात. गौरी आणि मैथिली (उत्साहाने): “हॅपी बर्थडे हरू! किती सुंदर दिसतीयेस गं तू!” हरिप्रिया (गोड हसत): “थँक्यू सो मच मुलींनो!” मुलांच्या रांगेत मागच्या बाकावर बसलेला संकेत आणि शांत-अभ्यासू स्वभाव असलेला नायक तुषार, दोघेही तिच्या या देखण्या रूपाकडे पाहत राहतात. शाळेची सकाळची प्रार्थना आणि व्यासपीठावरील सत्कार तेवढ्यात शाळेची पहिली मोठी घंटा वाजते. सर्व मुले मैदानावर सकाळच्या प्रार्थनेसाठी जमतात. प्रार्थना संपताच शाळेची जुनी अधिकृत परंपरा सुरू होते. सांस्कृतिक प्रमुख कानिटकर मॅडम (माईकवर): “मुलांनो, आज इयत्ता दहावीतील आपली सर्वात हुशार विद्यार्थिनी कुमारी हरिप्रिया वेलणकर हिचा वाढदिवस आहे! मी हरिप्रियाला विनंती करते की तिने व्यासपीठावर यावे.” संपूर्ण मैदानावर टाळ्यांचा कडकडाट होतो. हरिप्रिया अत्यंत संथ आणि आत्मविश्वासाने पावले टाकत व्यासपीठावर जाते. मुख्याध्यापक स्वतः पुढे येऊन हरिप्रियाला वाढदिवसाचे एक सुंदर गुलाबपुष्प देतात आणि संपूर्ण शाळेसमोर तिचा गौरव करतात. मुख्याध्यापक (माईकवर): “हरिप्रिया, तुला वाढदिवसाच्या खूप खूप शुभेच्छा! यंदाच्या दहावीच्या बोर्ड परीक्षेतही तू शाळेत पहिली येशील, हा आम्हाला पूर्ण विश्वास आहे. गॉड ब्लेस यू!” हरिप्रिया नम्रपणे वाकून सरांचे आशीर्वाद घेते. ती व्यासपीठावरून खाली उभ्या असलेल्या आपल्या वर्गाच्या रांगेकडे पाहते. तिथे सर्वात पुढे उभा असलेला संकेत अगदी हक्काने, दोन्ही हात वर करून जोरात टाळ्या वाजवत असतो. त्याच्या डोळ्यांत हरिप्रियाबद्दलचे ते गाढ प्रेम आणि आदर स्पष्ट दिसत असतो. हरिप्रियाची नजर संकेतच्या नजरेला भिडते आणि ती फक्त संकेतला पाहून खूप मनापासून हसून मान डोलावते. संकेतच्या या उत्साहामुळे तिला खूप विशेष आणि निवांत वाटू लागते. त्याच्याच शेजारी उभा असलेला तुषारदेखील नेहमीप्रमाणे अत्यंत शांतपणे आणि आदराने टाळ्या वाजवत तिच्याकडे कौतुकाने पाहत असतो. हरिप्रिया स्टेजवरून खाली उतरताना तुषारकडे बघूनही एक साधे, औपचारिक हसू देते. ती त्याच्याकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करत नाही; पण संकेतच्या टाळ्यांमध्ये जो हक्क आणि उत्साह असतो, तो तुषारच्या त्या संथ टाळ्यांमध्ये नसतो. हरिप्रियाचे मन कितीही निरागस असले, तरी शुभांगीच्या त्या ‘फ्रेंडशिप डे’चा प्रसंग तिच्या मनात अजूनही कोरला गेलेला असतो. हरिप्रियाच्या या वागण्यातून ती नकळतपणे तुषारपेक्षा संकेतच्या प्रेमाला आणि त्याच्या खंबीर साथीला जास्त महत्त्व देत आहे, हे स्पष्ट जाणवते. वर्गातील शुभेच्छा आणि भेटवस्तूंचा वर्षाव दुपारची शेवटची लांब घंटा 'घण घण' वाजते आणि शाळेचा सुटण्याचा तास संपतो. वर्गातील इतर मुले आरडाओरडा करत आपापली दप्तरे भरून वर्गाबाहेर पडू लागतात; पण हरिप्रियाच्या बाकापाशी तिचे जिवलग मित्र-मैत्रिणी आधीच गोळा झाले आहेत. मुलींच्या रांगेतील तिच्या तिसऱ्या बाकाभोवती मैथिली, गौरी आणि मुलांच्या रांगेतून आलेला संकेत असा एक मोठा घोळका तिला घेरून उभा असतो. सगळेजण वर्गातच बाकावर बसलेल्या आपल्या आवडत्या मैत्रिणीसाठी भेटवस्तू बाहेर काढतात. सगळ्यात आधी मैथिली आणि गौरी आपल्या दप्तरातून रंगीत भेटवस्तू हरिप्रियाच्या हातात देतात. मैथिली (हसत, बाकावर भेटवस्तू ठेवत): "हरू, हे बघ माझ्याकडून! तुला गाण्यांची खूप आवड आहे ना, म्हणून मी तुझ्यासाठी गोड गाण्यांची एक सुंदर कॅसेट आणलीये!" गौरी (शेजारी बाकावर टेकून): "आणि माझ्याकडून हे बघ! तुझ्या या गोऱ्यापान रंगाला अधिक सुंदर दिसेल अशी एक गुलाबी रंगाची अतिशय नाजूक हेअर क्लिप आणि बांगड्या!" हरिप्रिया (दोन्ही भेटवस्तू हातात घेऊन, आनंदाने): "वाव मुलींनो! किती गोड आहेत या भेटवस्तू! थँक्यू सो मच!" हरिप्रियाचा तो वर्गातील निखळ आनंद पाहून शेजारी उभा असलेला संकेत आपल्या खिशातून एक मखमली, लहान लाल रंगाचा बॉक्स बाहेर काढतो. त्याचा चेहरा आज नेहमीपेक्षा खूप पोक्त आणि खंबीर दिसत असतो. तो हरिप्रियाच्या अगदी जवळ येतो. संकेत (हरिप्रियाच्या डोळ्यांत पाहत, हक्काच्या आवाजात): "हरू... माझ्याकडून हे तुझ्यासाठी काहीतरी खूप खास आहे. मला खात्री आहे तुला हे नक्की आवडेल." हरिप्रिया उत्सुकतेने तो मखमली बॉक्स उघडते. त्या बॉक्सच्या आत चांदीचे अत्यंत नाजूक आणि सुंदर पैंजण चमकत असतात! संकेतने दिलेली ही हक्काची भेट पाहून हरिप्रियाच्या मनात त्याच्याविषयी असलेले ते 'खास नाते' अधिक घट्ट होते. ती खूप भावूक होऊन, निवांतपणे संकेतच्या डोळ्यांत पाहते. तुषारचे ‘अबोल’ आणि प्रगल्भ भेटकार्ड तेवढ्यात तुषार समोरील स्टेशनरी दुकानातून हरिप्रियासाठी तिच्या आवडीचे विज्ञानाचे एक दुर्मिळ ज्ञानकोश पुस्तक (Science Encyclopedia) घेऊन धावत दारापाशी येऊन थांबतो. त्याच्या हातात सुंदर कागदामध्ये गुंडाळलेले पुस्तक असते, कारण त्याला ठाऊक असते की त्याच्या ‘प्रिया’ला विज्ञानाची प्रचंड आवड आहे. तो तिला शुभेच्छा देण्यासाठी पुढे पाऊल टाकणार, तितक्यात त्याची नजर वर्गातील बाकापाशी उभ्या असलेल्या हरिप्रिया आणि संकेतवर पडते. हरिप्रियाने संकेतचे ते चांदीचे पैंजण हातात धरून ज्या हक्काने आणि आनंदाने संकेतच्या डोळ्यांत पाहिले होते, ते पाहून तुषार तिथेच थिजून जातो. हरिप्रियाच्या चेहऱ्यावर संकेतसाठी असलेले ते विशेष महत्त्व पाहून तुषारला पहिल्यांदाच जाणवते की, तो नकळतपणे आपल्या 'प्रिया'पासून खूप लांब गेला आहे. त्याच्या काळजात एक तीव्र, अबोल कळ उमटते. तो आपले ते पुस्तक गुपचूप मागे लपवतो. सगळे जेव्हा वर्ग सोडून सायकल स्टँडच्या दिशेने जाण्यासाठी मागे वळतात, तेव्हा तुषार हरिप्रियाच्या नकळत, तिचे दप्तर बाकावर उघडे असताना ते सुंदर पुस्तक तिच्या दप्तराच्या कप्प्यात हळूच सरकवून देतो. त्या पुस्तकाच्या पहिल्या पानावर त्याने फक्त एवढेच लिहिलेले असते— ‘हॅपी बर्थडे प्रिया...’ संध्याकाळचा प्रसंग आणि वैशाली वहिनीचा सल्ला शाळा सुटून घरी आल्यावर संध्याकाळचे ८ वाजून २ मिनिटे झाली असतात. बाहेर पाऊस संथपणे कोसळत असतो. हरिप्रिया आपल्या बेडरूममध्ये स्टडी टेबलपाशी शांतपणे बसलेली असते. तिने आपल्या खोलीचा दरवाजा हलकासा उघडा ठेवलेला असतो. टेबलवर एका बाजूला संकेतने दिलेला तो मखमली लाल बॉक्स उघडा असतो, ज्याच्या आत ते चांदीचे नाजूक पैंजण चमकत असतात. हरिप्रिया त्या पैंजणांकडे पाहत मनातल्या मनात सुखावून हसत असते. संकेतच्या त्या खंबीर साथीची आठवण काढून तिचे मन आनंदाने भरून आलेले असते. तेवढ्यात हरिप्रिया जेव्हा आपले दप्तर रिकामे करायला घेते, तेव्हा दप्तराच्या मागच्या कप्प्यात तिला एक जड, गिफ्ट पेपरमध्ये गुंडाळलेली वस्तू सापडते. ती उत्सुकतेने तो कागद फाडते, तर आत विज्ञानाचा एक अतिशय मौल्यवान ज्ञानकोश असतो. ती पुस्तक उघडते, तर पहिल्या पानावर मोत्यासारख्या अक्षरात लिहिलेले असते— ‘हॅपी बर्थडे प्रिया...’ ते अक्षर पाहताच हरिप्रियाचा श्वास रोखला जातो. ते अक्षर तिच्या काळजाच्या खूप जवळच्या मित्राचे म्हणजेच तुषारचे असते! तिने न सांगताही तिला विज्ञानाची किती प्रचंड आवड आहे हे ओळखून तुषारने दिलेली ही ‘अबोल’ भेट पाहून तिच्या मनात एकाच वेळी अनेक भावनांचे वादळ उठते. नेमक्या याच भावनिक क्षणी, हातात दुधाचा गरम ग्लास घेऊन तिची लाडकी वैशाली वहिनी खोलीत प्रवेश करते. वहिनी कमालीची सुजाण आणि तीक्ष्ण नजर असणारी असते. ती पाहते की हरिप्रियाच्या डाव्या हातात संकेतने दिलेले चांदीचे पैंजण आहे, तर उजव्या हातात तुषारने दिलेले विज्ञानाचे पुस्तक आहे! हरिप्रियाच्या चेहऱ्यावरील तो गोंधळ आणि दोन भेटवस्तू हाताळतानाचा हळवेपणा वैशाली वहिनीच्या नजरेतून सुटत नाही. वहिनी थेट काही बोलून तिला लाजवत नाही, तर चेहऱ्यावर एक समजूतदार हसू आणून टेबलवर दुधाचा ग्लास ठेवते. वैशाली वहिनी (तिच्या पाठीवरून हात फिरवत, हसून): “काय गं हरू! आज खूपच आनंदात दिसतीयेस? आणि एकाच वेळी दोन्ही हातात दोन दोन स्पेशल गिफ्ट्स? मला वाटतं, शाळेत आज कोणीतरी खूप ‘खास’ विश केलंय तुला... हो ना?” हरिप्रिया (चाचरत, लाजत): “छे हो वहिनी! असं काही नाहीये रे... ते... ते गौरी आणि मैथिलीने मला कॅसेट आणि क्लिप दिलीये. आणि हे... हे संकेत आणि तुषारने दिलंय.” वैशाली वहिनी (तिचा कान हलकासा ओढत, प्रगल्भ आवाजात): “बरं बाई, मी कुठे काय म्हणतेय? पण हरू, माणसाला जेव्हा योग्य वेळी योग्य व्यक्तीची साथ मिळते, तेव्हाच आयुष्य सुंदर होतं. दोन्ही गोष्टी मौल्यवान आहेत, पण मन ज्याच्यापाशी जास्त रिलॅक्स होतं, तोच आपला खरा सोबती असतो!” वहिनी तिला एक मोठी जीवनशिक्षण देऊन तिथून हसत बाहेर निघून जाते. दोन भेटवस्तू आणि हरिप्रियाचा निर्णय वहिनी गेल्यानंतर हरिप्रिया खोलीत पुन्हा एकटी होते. ती पुन्हा एकदा आपल्या दोन्ही हातांकडे पाहते: डाव्या हातातील पैंजण (संकेत): हे पैंजण तिला कठीण प्रसंगात मिळालेला खंबीर आधार, हक्क आणि तिच्या सौंदर्याचा केलेला आदर दर्शवत होते. संकेतच्या सहवासात ती पूर्णपणे निवांत आणि सुरक्षित अनुभवत होती. उजव्या हातातील पुस्तक (तुषार): हे पुस्तक तुषारचे तिच्या बुद्धिमत्तेवर असलेले प्रेम आणि त्याचा जुना 'अबोल' स्वभाव दर्शवत होते. परंतु मनात ती जुनी ‘फ्रेंडशिप डे’ची अढी असल्यामुळे, हरिप्रिया त्या पुस्तकाकडे पाहून एक सुस्कारा सोडते आणि स्वतःशीच हळू आवाजात पुटपुटते: “तुषार... तू मला माझ्या आवडीचं पुस्तक तर दिलंस, पण नेहमीप्रमाणे तुझा हा अबोलपणा खूप उशिरा आला रे... तू अजूनही माझ्या भावना ओळखू शकला नाहीस.” ती तुषारचे ते पुस्तक आदराने आपल्या अभ्यासाच्या कपाटात जपून ठेवते; पण संकेतच्या त्या चांदीच्या पैंजणांचा बॉक्स मात्र आपल्या उशाशी, बेडच्या शेजारी हक्काने लावून ठेवते. तिच्या या प्रतिक्रियेवरून हे स्पष्ट सिद्ध होते की, ती तुषारच्या या अबोल त्यागाचा आदर तर करते, पण तिच्या आयुष्यातील सर्वात विशेष महत्त्व आणि तिचे गाढ प्रेम आता फक्त संकेतच्या बाजूने झुकले आहे. शांत रात्र आणि तिघांची तीन स्वप्ने बाहेर जुलै-ऑगस्ट महिन्याचा पाऊस आता पूर्णपणे स्थिरावला असून संपूर्ण मधुबन कॉलनी गाढ झोपेत गेलेली असते. रात्रीचे ११ वाजून ४५ मिनिटे झाली असतात; पण याच शांत रात्री, आपल्या तिन्ही मुख्य पात्रांच्या मनात स्वप्नांच्या माध्यमातून एक मोठे भावनिक वादळ सुरू असते. १६ वर्षीय हरिप्रियाचे स्वप्न आपल्या उशाशी संकेतने दिलेल्या चांदीच्या पैंजणाचा बॉक्स ठेवून हरिप्रिया गाढ झोपलेली असते. वयाच्या सोळाव्या वर्षी तिच्यात होणारे शारीरिक आणि मानसिक बदल तिला आता अधिक प्रगल्भ करत असतात. तिला स्वप्न पडते: ती एका खूप मोठ्या, दाट धुक्याने वेढलेल्या जंगलात उभी आहे. ती बाहेर पडण्याचा रस्ता शोधत आहे. तेवढ्यात डाव्या बाजूने अंधारातून तुषार बाहेर येतो. तो नेहमीप्रमाणे शांत आहे, पण त्याच्या हाताला शुभांगीने बांधलेला तो 'निळ्या रंगाचा फ्रेंडशिप बँड' एखाद्या काळ्या सापासारखा गुंडाळलेला दिसतो. तो विज्ञानाचे पुस्तक तिच्यासमोर धरतो, पण त्याच्या आणि तिच्यामध्ये एक खूप मोठी, पारदर्शक काचेची भिंत असते. ती जुनी फ्रेंडशिप डेची अढी त्या काचेसारखी त्यांच्यात उभी असते. ती तुषारला हाक मारते, पण तिचा आवाज त्याच्यापर्यंत पोहोचत नाही. तितक्यात उजव्या बाजूने, एका मोठ्या प्रकाशाच्या झोतातून संकेत तिथे येतो. तो खूप खंबीर, उंच आणि देखणा दिसत असतो. तो कोणताही संकोच न बाळगता थेट पुढे येतो आणि हरिप्रियाचा गोरापान हात आपल्या मजबूत हातात घट्ट पकडतो. त्याचा तो स्पर्श तिला प्रचंड सुरक्षितता आणि भक्कम आधार देऊन जातो. संकेत तिचा हात धरून तिला त्या धुक्यातून बाहेर काढतो. स्वप्नातच हरिप्रियाच्या चेहऱ्यावर एक सुखाचे हसू उमटते. तिला जाणीव होते की तिचे मन आता तुषारच्या अबोलपणातून मुक्त होऊन संकेतच्या खंबीर प्रेमाकडे ओढले गेले आहे! १७ वर्षीय संकेतचे स्वप्न कॉलनीच्या दुसऱ्या टोकाला आपल्या खोलीत झोपलेल्या सतरा वर्षांच्या संकेतलाही एक सुंदर स्वप्न पडत असते. वयाच्या या वळणावर त्याच्या मनात हरिप्रियाबद्दलच्या भावना आणि आकर्षण आता खूप तीव्र झाले असते. त्याला स्वप्न पडते: शाळेचे स्नेहसंमेलन सुरू आहे; पण स्टेजवर पारंपरिक वेशभूषा नाही, तर हरिप्रियाने तोच काळ्या रंगाचा सुंदर मॉडर्न गाऊन घातला आहे आणि त्याने पांढरा शर्ट-टाई घातली आहे. ती एका मंदिराच्या पायरीवर उभी आहे. पाऊस कोसळतोय. हरिप्रियाने आपल्या गोऱ्या हाताने त्याच्या डोक्यावरचे ओले झालेले केस बाजूला सारले आहेत. ती खूप प्रेमाने त्याच्या डोळ्यांत पाहत आहे आणि तिच्या पायात त्यानेच दिलेली ती चांदीची पैंजणे छमछम वाजत आहेत. संकेत स्वप्नातच तिचा तो नाजूक हात आपल्या छातीवर ठेवतो, जिथे त्याचे हृदय फक्त तिच्यासाठी धडधडत असते. या स्वप्नामुळे संकेतच्या मनातील हरिप्रियाबद्दलचे प्रेम आता केवळ मैत्री उरलेले नसते, तर ती त्याची प्रेयसी होणार आहे याची त्याला पहिली सुप्त जाणीव होते! १७ वर्षीय तुषारचे स्वप्न पण सर्वात डार्क आणि मनाला चटका लावणारे स्वप्न पडत असते कथेचा मुख्य केंद्रबिंदू असलेल्या सतरा वर्षांच्या तुषारला! त्याच्या मनात हरिप्रियाला गमावण्याची एक सुप्त असुरक्षितता आणि एकटे पडण्याची भीती दाटून आलेली असते. त्याला स्वप्न पडते: मधुबन कॉलनीतील ती परिचित बाग पूर्णपणे रिकामी आहे. पाऊस पडत आहे आणि तो आपल्या हातात काळी छत्री घेऊन बागेच्या गेटपाशी एकटाच उभा आहे. बागेतील ज्या बाकावर नेहमी ते तिघे मित्र एकत्र बसायचे, आज त्या बाकावर तुषारची जागा पूर्णपणे रिकामी आहे! त्या बाकावर आज केवळ संकेत आणि हरिप्रिया दोघेच एकत्र बसले आहेत. हरिप्रिया संकेतसोबत खूप निवांतपणे हसत गप्पा मारत आहे. तुषार लांबून त्यांना थांबवण्यासाठी जोरात ओरडतो— “प्रिया... संकेत... थांबा! मी पण आहे तुमच्यासोबत!” पण त्याचा आवाज त्यांच्यापर्यंत पोहोचतच नाही. हरिप्रिया मागे वळूनही पाहत नाही, ती फक्त संकेतच्या डोळ्यांत पाहत राहते. तुषार स्वतःला त्या बागेत पूर्णपणे एकटे आणि निराधार पडलेले पाहतो. तुषार दचकून स्वप्नातून जागा होतो! रात्रीच्या अंधारात त्याचा श्वास फुललेला असतो. तो कपाळावरचा घाम पुसतो आणि रात्रीच्या अंधारातच अभ्यासाच्या टेबलापाशी जातो. तिथे हरिप्रियाच्या वाढदिवसासाठी आणलेल्या त्या विज्ञानाच्या ज्ञानकोश पुस्तकाची उरलेली रफ नोट तो हाताने चाचपडतो. त्याला अजूनही समजत नसते की हरिप्रिया त्याच्यापासून का दुरावली आहे, पण या स्वप्नाने त्याच्या मनात एक अज्ञात भीती आणि ‘अबोल पश्चात्ताप’ जन्माला घातलेला असतो. रविवारची सकाळ आणि फोटोची आठवण वाढदिवसाची ती स्वप्नवत रात्र संपून अखेर रविवारची एक सुंदर सकाळ उजाडते. रविवार असल्याने आज शाळेची घाई नसते, त्यामुळे संपूर्ण मधुबन कॉलनीत एक संथ शांतता असते. हरिप्रिया आपल्या बेडरूममध्ये बेडवर नुकतीच जागी होते. रात्री पडलेल्या त्या धुक्याच्या आणि संकेतच्या आधाराच्या स्वप्नाचा प्रभाव तिच्या चेहऱ्यावर अजूनही स्पष्ट दिसत असतो. वयाच्या सोळाव्या वर्षी तिच्यात होणारे बदल आणि मनात दाटलेले विचार तिला आज अधिक गंभीर करत असतात. ती उठून बसते आणि स्टडी टेबलवर ठेवलेला त्यांच्या लहानपणच्या त्रिकुटाचा (तुषार, संकेत आणि ती) पाचवी-सातवीतला जुना फोटो हातात घेते. आज त्या फोटोकडे पाहण्याची हरिप्रियाची नजर पूर्णपणे बदललेली असते: तुषारचा चेहरा: फोटोमधील तुषारच्या त्या शांत चेहऱ्याकडे पाहताना तिच्या मनात कालच्या फ्रेंडशिप डेच्या प्रसंगाची अढी, तो निळा बँड आणि दुःख एका क्षणात जिवंत होते, ज्यामुळे तिचा चेहरा थोडा गंभीर होतो. संकेतचा चेहरा: पण त्याच फोटोतील संकेतच्या हसऱ्या चेहऱ्याकडे पाहताना, तिच्या डाव्या हाताला स्पर्श करणाऱ्या त्या चांदीच्या पैंजणाची छमछम आठवते. काल रात्रीच्या स्वप्नातील तो भक्कम आधार आठवून तिच्या ओठांवर नकळत एक खूप हळवे, प्रेमळ हसू उमटते. ती त्या फोटोमध्ये आणि स्वतःच्याच विचारांत हरवून गेलेली असताना, अचानक स्वयंपाकघरातून तिच्या आईचा मोठा आवाज खोलीत येतो. आई (मोठ्याने): “हरू... अगं उठ, रविवार उजाडला तरी अजून झोपूनच आहेस का? वयाने मोठी झालीस तरी अजून लहान मुलांसारखं बेडवरच पडून आहेस. चल, उठ लवकर. वहिनीने चहा ठेवलाय तुझा!” आईची ती खणखणीत हाक ऐकून हरिप्रिया दचकून भानावर येते. ती गडबडीने तो फोटो आपल्या उशीखाली लपवायचा प्रयत्न करते; पण नेमक्या याच वेळी खोलीच्या उघड्या दारातून हातात चहाचा गरम कप घेऊन तिची लाडकी वैशाली वहिनी आत प्रवेश करते! वहिनीची ती तीक्ष्ण नजर हरिप्रियाची ही घाई आणि उशीखाली लपवलेला फोटो अचूक टिपते. वहिनी थेट काही बोलून तिला रागवत नाही, तर चेहऱ्यावर एक समजूतदार आणि गोड हसू आणून टेबलवर चहाचा कप ठेवते. वैशाली वहिनी (गालाला हलकीशी चिमटी काढत): “बरं बाई हरू, लपवू नकोस. मी काल रात्रीच तुला काय सांगितलं होतं आठवतंय ना? दोन्ही सोबती जुने आणि मौल्यवान असले, तरी मन ज्याच्यापाशी सर्वात जास्त रिलॅक्स होतं, तोच आपला खरा सोबती असतो! मग... आज रविवारच्या सकाळी कोणाच्या आठवणीत हरवली होतीस, आमची गोरी अप्सरा?” हरिप्रिया (लाजून मान खाली घालत): “छे हो वहिनी! तुम्ही पण काहीतरीच काय विचारता!” वहिनी तिच्या डोक्यावरून हात फिरवून हसत खोलीबाहेर निघून जाते. हरिप्रिया चहाचा घोट घेते. बाहेर पाऊस पुन्हा हलकासा सुरू होतो, पण हरिप्रियाच्या मनात मात्र आता संकेतबद्दलचे ते गाढ प्रेम आणि त्याचे विशेष महत्त्व पूर्णपणे पक्के झाले होते. स्वयंपाकघर, गाणे आणि खिडकीबाहेरील दृश्य हरिप्रिया फ्रेश होकर खाली स्वयंपाकघरात येते. आज रविवार असल्याने तिच्या चेहऱ्यावर एक निवांतपणा असतो. स्वयंपाकघरात एका बाजूला तिची आई पोळ्या लाटत असते, तर वैशाली वहिनी चहाची भांडी आवारात ठेवत असते. हरिप्रिया स्वतःसाठी पाण्याचा ग्लास भरून घेताना, नकळतपणे मनातल्या मनात एक जुने, हळवे मराठी गाणे गोड आवाजात गुणगुणायला सुरुवात करते: ‘काही कळेना मला... काय हे घडू लागले... मन हे माझे आज का... तुझ्याकडे ओढू लागले...’ ती गाण्यात आणि स्वतःच्याच मूडमध्ये इतकी हरवून गेलेली असते की तिचे आजूबाजूला लक्षच नसते. तितक्यात, पाण्याचा ग्लास ओठांना लावता लावता तिची नजर स्वयंपाकघराच्या मोठ्या काचेच्या खिडकीबाहेर जाते... आणि हरिप्रिया तिथेच थिजून जाते! बाहेर गल्लीत, गॅलरीच्या खाली संकेत साध्या टी-शर्ट आणि जीन्समध्ये उभा असतो. तो त्याच्या सायकलची साखळी नीट करत असतो. सकाळी सकाळी अचानक संकेतला तिथे समोर पाहून हरिप्रियाच्या काळजाचा ठोका चुकतो! काल रात्रीच्या त्या स्वप्नातील खंबीर संकेत आणि हातातील चांदीचे पैंजण... या सगळ्याची आठवण येऊन ती पाण्याचा ग्लास हातात धरून खिडकीबाहेर त्याच्याकडे एकटक पाहत राहते. तिच्या गालावर एक सुंदर गुलाबी लाली उमटते. तिचे हे अचानक गाणे थांबणे आणि पाण्याचा ग्लास हातात धरून खिडकीबाहेर बावरल्यासारखे पाहणे शेजारी उभ्या असलेल्या आईच्या नजरेस पडते. आई (पोळी लाटायची थांबवून, कपाळावर आठ्या आणत): “अगं हरू! काय झालं गं तुला? पाण्याचा ग्लास हातात धरून अशी खिडकीबाहेर काय बघतीयेस जणू भूत पाहिल्यासारखं? आणि मघाशी कोणतं गाणं गुणगुणत होतीस? आजकाल तुझं लक्ष अभ्यासात कमी आणि भलतीकडेच जास्त वाटतंय मला!” आईचा खणखणीत आवाज ऐकून हरिप्रिया एकदम दचकते. ती गडबडीने पाण्याचा ग्लास ओट्यावर ठेवते. हरिप्रिया (बावरलेल्या आवाजात, नजर चोरत): “अं... छे हो आई! काही नाही रे. ते... ते खिडकीबाहेर चिमणी आली होती, मी तीच बघत होते. आणि गाणं... ते गौरी नेहमी म्हणते ना, म्हणून माझ्या ओठांवर आलं सहज.” आई मान हलवून पुन्हा पोळी लाटायला घेणार, तितक्यात तिथे उभी असलेली वैशाली वहिनी मध्यस्थी करते. वहिनीला अचूक माहीत असते की खिडकीबाहेर चिमणी नाही, तर संकेत उभा आहे! वैशाली वहिनी (हसत, सासूबाईंच्या खांद्यावर हात ठेवत): “अहो सासूबाई, तुम्ही पण ना! रविवार आहे आज. सोळावं वर्ष लागलंय आपल्या हरूला, आता ती मोठी प्रगल्भ मुलगी झालीये. या वयात मुली थोडं गाणं गुणगुणतातच की! तुम्ही उगाच तिच्यावर डाफरू नका. हरू, तू काळजी नको करू, जा तुझ्या खोलीत जाऊन अभ्यास कर जा!” वहिनीने हरिप्रियाकडे पाहून हळूच एक डोळा मिचकावला. हरिप्रिया ते समजून मनातून सुखावून हसली. हरिप्रिया (सुटकेचा श्वास टाकत): “थँक्यू वहिनी! मी खोलीत जाते.” हरिप्रिया जिना चढून वर आपल्या खोलीत निघून जाते. स्वयंपाकघरात आई वहिनीकडे संशयाने पाहते. आई: “वैशाली, तू मला काहीतरी लपवतीयेस असं वाटतंय मला. ही हरू आजकाल खूप जास्त शांत आणि वेगळीच वागायला लागलीये रे.” वैशाली वहिनी (प्रगल्भ आवाजात): “आई, काही काळजी करू नका. आपली हरू खूप सुजाण आणि स्वाभिमानी मुलगी आहे. ती तिचे निर्णय खूप विचारपूर्वक घेते. तिला थोडा स्वतःचा वेळ द्या, बाकी काही नाही.” वर खोलीत आल्यावर हरिप्रिया पुन्हा एकदा खिडकीतून खाली पाहते, तर संकेत तिथून निघून गेलेला असतो; पण तिच्या मनात आता संकेतबद्दलच्या त्या भावना अधिक घट्ट झाल्या होत्या. दहावीचा निरोप समारंभ (सेंड ऑफ) दहावीचा निरोप समारंभ असतो. हरिप्रिया आपल्या बाकाजवळ शांत आणि प्रगल्भ हसत उभी असते. संकेत इतर मित्रांसोबत बोलत उभा असतो. तुषारची नजर थेट हरिप्रियाकडे वळते. तो मागील गोष्टी विसरू शकत नसतो. ‘आपली प्रिया आपल्याशी अशी दुर्लक्ष केल्यासारखी का वागत आहे?’ या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी तो तिच्याजवळ जाऊन उभा राहतो. हरिप्रियाची नजर त्याच्यावर पडते. हरिप्रिया आता तिचा मागील बाळबोधपणा आणि तुषारसाठी मनात असणारे झुकते माप बाजूला सारून औपचारिक पद्धतीने बोलते. पहिला तुषार बोलण्यास सुरुवात करतो. तुषार: “हाय प्रिया...! कशी आहेस? आपण खूप दिवस झाले एकमेकांशी बोललो नाही. मला फार अवघडल्यासारखे होत आहे. तुला पेपर कसे गेले?” त्याच्या बोलण्यात काळजी आणि प्रेम असते; पण हरिप्रिया आता त्याच्याशी केवळ औपचारिक संबंध ठेवून बोलत असते. हरिप्रिया (हसत, प्रगल्भ आवाजात): “हाय तुषार! परीक्षा खूप भारी गेली रे माझी. आणि हो, आपण खूप दिवस बोललो नाही, कारण तुझा नंबर वेगळ्या शाळेत होता ना! पण तुषार... मला एक गोष्ट आज हसत-हसत तुला सांगायची आहे रे.” तुषार (आश्चर्याने): “काय गं प्रिया?” हरिप्रिया (त्याच्या डोळ्यांत पाहत, खोचकपणे): “तुषार, तुला आठवतंय का रे? जेव्हा आठवीत आणि नववीत ती शुभांगी आपल्या ग्रुपमध्ये आली होती... तेव्हा तू तिच्या नोट्स आणि तिच्या गप्पांच्या नादात या तुझ्या जुन्या ‘प्रिया’ला थोड्या वेळासाठी पूर्ण विसरूनच गेला होतास! ती आली की तू कसा तिच्याशी स्वतःहून जास्त बोलायचास, टाळ्या मारायचास... तेव्हा मला खूप राग यायचा तुझा. पण आज या सेंड ऑफच्या दिवशी मला त्या गोष्टीची अजिबात अढी नाहीये रे मनामध्ये. मी ते सगळं हसून सोडून दिलंय!” हरिप्रिया हे सर्व इतक्या हसतमुख आणि सहजतेने बोलते की तुषारच्या पायाखालची जमीनच सरकते! तिच्या या हसण्यामागे किती मोठे दुःख लपले होते आणि आपल्या त्या एका दुर्लक्षामुळे आपण प्रियाच्या मनातील हक्काची जागा कायमची गमावून बसलो आहोत, याची तुषारला पहिल्यांदाच तीव्र जाणीव होते. तिचे हे हसून बोलणे तुषारच्या काळजाला थेट शस्त्रासारखे भेदून जाते. त्याच्या डोळ्यांत नकळत पाणी येते, पण तो नेहमीप्रमाणे काहीही बोलू शकत नाही. त्याचा तो ‘अबोल’ स्वभाव त्याला तिथेच मूक बनवून ठेवतो. हरिप्रिया त्याला हसत “बाय तुषार, ऑल द बेस्ट!” म्हणते आणि मुलींच्या रांगेत उभ्या असलेल्या आपल्या मैत्रिणींच्या दिशेने निघून जाते. तुषार तिथेच एकटा उभा राहून आपल्या या ‘अबोल प्रेमाचा’ अंत पाहत राहतो. क्रमशः

संपादकीय विश्लेषण

मध्यवर्ती कल्पना व भावगती कथेची मध्यवर्ती कल्पना ही प्रेमाच्या व्यक्त व अव्यक्त रूपांमधील संघर्षावर आधारित आहे. कथेत हरिप्रियाच्या सोळाव्या वाढदिवसापासून ते दहावीच्या निरोप समारंभापर्यंतचा (सेंड ऑफ) भावनिक प्रवास रेखाटला आहे. सुरुवातीला हरिप्रियाच्या मनात तुषारबद्दलची जुनी अढी असली, तरी संकेतचा हक्क, खंबीरपणा आणि तिची काळजी घेण्याची वृत्ती तिच्या मनाला अधिक सुरक्षितता प्रदान करते. “मन ज्याच्यापाशी सर्वात जास्त रिलॅक्स होतं, तोच आपला खरा सोबती असतो!” या वैशाली वहिनीच्या संवादातून कथेतील भावगतीला एक परिपक्व वळण मिळते. शैलीवैशिष्ट्ये व व्यक्तिरेखाटन लेखकाची शैली ओघवती, वास्तववादी आणि पात्रांच्या वयानुरूप संवादांना न्याय देणारी आहे. पात्रांची स्वभाववैशिष्ट्ये त्यांच्या कृतीतून स्पष्ट होतात; संकेतचा उघड-हक्काचा स्वभाव, तुषारचा अंतर्मुख-अभ्यासू वृत्तीचा अबोलपणा आणि हरिप्रियाचा स्वाभिमान व प्रगल्भता यांचा परस्परविरोधी तोल उत्तम सांभाळला गेला आहे. सेंड ऑफच्या वेळी हरिप्रिया तुषारशी संवाद साधताना म्हणते, “आज या सेंड ऑफच्या दिवशी मला त्या गोष्टीची अजिबात अढी नाहीये रे मनामध्ये. मी ते सगळं हसून सोडून दिलंय!” हे वाक्य तिच्यातील बाळबोध भावनांच्या संपाताचे आणि प्रगल्भतेचे निदर्शक ठरते. प्रतीकात्मकता व स्वप्नरचना कथेत प्रतीकांचा (Symbols) प्रभावी वापर केला गेला आहे. संकेतने दिलेले ‘चांदीचे पैंजण’ हे विश्वासाचे, हक्काचे व भावी नात्याचे प्रतीक आहे; तर तुषारचे ‘विज्ञानाचे ज्ञानकोश पुस्तक’ हे बुद्धिनिष्ठ परंतु अव्यक्त प्रेमाचे निदर्शक आहे. याव्यतिरिक्त, तिघांच्या स्वप्नांची मालिका (Dream Sequence) पात्रांच्या अंतर्मनातील सुप्त भीती आणि ओढ स्पष्ट करते. तुषारच्या स्वप्नातील मोकळा बाक आणि पावसातील एकाकीपणा हा त्याच्या भावनांच्या पराभवाची आणि अबोल पश्चात्तापाची भीषणता दाखवतो. परिणामकारकता व संपादकीय निष्कर्ष कथेचा शेवट अत्यंत मार्मिक आणि काळजाला भिडणारा आहे. तुषारचा अबोलपणा त्याला त्याच्या हक्काच्या प्रेमापासून कसा दुरावतो आणि वेळेवर न व्यक्त झालेल्या भावना कसा विनाश घडवून आणतात, हे कथानक सिद्ध करते. मूळ आशयाची भाषिक शुद्धता आणि संवादांमधील सहजता टिकवून ठेवल्यामुळे ही कथा वाचकनिष्ठ आणि अधिक भावविद्ध बनते. सारांश: योग्य वेळी न व्यक्त झालेले अबोल प्रेम आणि लाभलेला खंबीर आधार यांमुळे बदलणाऱ्या नात्यांचे व मानवी मनाच्या प्रगल्भतेचे दर्शन घडवणारी ही एक मार्मिक कथा आहे.

— हर्षद खंदारे (निर्माते-मुख्य संपादक, मराठीमाती डॉट कॉम)

इंद्रजित नाझरे यांचे इतर लेखन वाचा:

अक्षरमंच - मुक्त विचारपीठ

मराठीमाती डॉट कॉमच्या मुक्त विचारपीठाचा भाग बना — लेखक, संकलक, स्वयंसेवक किंवा इंटर्न म्हणून सामील होण्यासाठी आजच नोंदणी करा.
अधिक माहितीसाठी आम्हाला +९१ ९३२ ६०५ २५५२ येथे संपर्क साधा.